XXIV. MAHAI-INGURUA

Baldintza bikoitz hori argi ikusten da historian zehar: kleroaren sektoreek kontrol ideologiko eta sozialeko mekanismo instituzionaletan aktiboki parte hartu zuten, disidentzia erlijioso, moral edo politikoaren jazarpenean lagunduz, eta, era berean, eliza-talde horiek ere indarkeria jasan zuten gatazka politiko eta konfesionalen testuinguruetan. Esate baterako, Erreformaren eta erlijio-gerren garaian, klero katoliko eta protestanteko kide asko jazarri, kanporatu edo exekutatu zituzten beren erlijioagatik. Era berean, aro garaikideagotan, hala nola Espainiako Gerra Zibilean, kleroa botere-egiturekin lotzen zen, eta, horregatik, indarkeria antiklerikala, jazarpena eta hilketak jasan zituen. Bi Mundu Gerretako gatazka armatuek eta gaur egun albiste direnek ere indarkeria-ekintzak adierazten dituzte, eta horietan kleroa modu batera edo bestera biktima gisa edo kaltegile gisa agertzen da.

XXIV. Nazioarteko Mahai-inguru honetan, kleroaren dualtasun horri —dominazio-agentea edo indarkerien legitimatzailea da, eta, aldi berean, jazarpena, errepresioa edota martirioa jasaten ditu— ekiteko hainbat gai-ildo proposatu dira:

Lehenengoan, erreferentzia egingo diogu ortodoxiarekiko disidentea den kleroari. Ildo honetan erlijio-erakundearen barrutik ezarritako doktrinak, praktikak edo botere-egiturak zalantzan jarri zituzten kleroko kideak aipatuko ditugu, obedientziaren eta kritikaren arteko tentsio-posizioan kokatuz. Kasu paradigmatiko bat da, adibidez, Jan Hus-ena (XV. mendea), apaiz eta erreformatzaile bohemioarena, elizaren ustelkeria salatu eta fededunengandik hurbilago zegoen eliza bat defendatu zuena. Konstantzako Kontzilioan (1415) heretiko gisa kondenatu zutenean, agerian geratu zen kleroen disidentzia zorrotz erreprimitu zitekeela. Testuinguru berriagoetan, barne-disidentzia bezala ere har daitezke, gerra guaranien esparruko jesuiten jarreretatik hasi eta Latinoamerikako Askapenaren Teologiarekin (XX. mendea) lotutako kleroaren sektoreek defendatutakoetaraino; izan ere, horiek zalantzan jarri zituzten bai egitura sozioekonomiko bidegabeak, bai elizaren hierarkiaren posizio kontserbadoreak, eta, batzuetan, zigor instituzionalei aurre egin behar izan zieten. 

Bigarren ardatzean elizgizon “gaiztoaren” irudiari helduko diogu. Zelibatuaren ideal normatiboen, sexu-moralaren eta kleroko kideen benetako jokabideen arteko tentsioak aztertuko ditugu. Historian zehar, asko izan dira sexu-arauak hausten zituen kleroari buruzko aipamenak, literatura satirikotik hasi —Boccacioren Dekamerona liburuko kontakizun antiklerikalak edo Erdi Aroko fabliaux-ak, adibidez— eta legez kanpoko harreman edo praktikengatiko prozesu judizialetaraino, hala nola, ohaidetza, eskaera eta sodomia. Aro garaikidean, gaiak garrantzi berezia hartu zuen eliza katolikoaren sexu-abusuen eskandaluekin, delituzko jokabide indibidualak ez ezik, boterea estaltzeko eta kudeatzeko dinamika instituzionalak ere agerian utzi baitzituzten.

Hirugarren gai-ildoak antiklerikalismoa izango du ardatz, eta bertan kleroa indarkeriaren, jazarpenaren edo marjinazioaren subjektu gisa aztertuko dugu, eraldaketa politikoaren, gatazka ideologikoen edo sekularizazio-prozesuen testuinguruetan. Egoera horietan, kleroa eraso fisiko edo legalen zuzeneko biktima gisa agertzeaz gain, ordena sozial, politiko edo kultural baten sinbolo gisa ere agertzen da. Horren adibide da Frantziako Iraultza, non Kleroaren Konstituzio Zibilaren (1790) aurka egin zuten kleroko kide asko jazarriak, deportatuak edo exekutatuak izan ziren. Elizaren eta botere politikoaren arteko konfrontazio-logika berean sartzen da Jesusen Lagundia kanporatzea XVIII. mendean. Jesuitak Portugaldik (1759), Frantziatik (1764) eta Espainiatik (1767) —beren lurralde kolonialekin batera— kanporatu zituzten arrazoi politiko, ekonomiko edota ideologikoengatik. XIX. eta XX. mendeetan, antiklerikalismoa indartsu agertu zen Europako eta Latinoamerikako hainbat herrialdetan. Espainiaren kasuan, Gerra Zibilean (1936-1939), milaka erlijioso hil zituzten eremu errepublikarretan, sektore askok kleroa botere-egitura kontserbadoreekin identifikatzen zuten testuinguruan. Era berean, Mexikon, Kristera Gerran (1926-1929), Elizaren eta Estatu iraultzailearen arteko liskarrak jazarpenak, kultu-murrizketak eta kleroaren aurkako indarkeria gertakariak eragin zituen. Aipatzekoa da, baita, Erdialdeko Amerikako “José Simeón Cañas” Unibertsitateko jesuiten kasua, non, Ignacio Ellacuría buru zutela, El Salvadorreko armadaren batailoi batek hil zituen 1989an, ezarritako ordenaren etsaitzat hartu baitzituzten.

Azken puntuan kleroa kontrol- eta justizia-sozialeko agente gisa aztertuko dugu. Kleroak arauen, boterearen eta gizartearen arteko bitartekari gisa duen eginkizun konplexua izango dugu ardatz, eta ordenaren zein justizia sozialaren, desberdintasunen salaketaren eta sektore ahulenen defentsan duen zeregina azpimarratuko dugu. Kleroak historikoki alderdi bikoitz horretan jardun du, diziplina sozialeko praktikak babes- eta laguntza-ekimenekin uztartuz. Alde batetik, kleroa kontrol sozialerako funtsezko tresna izan da, predikazioa, fedea, zaintza morala edo eliz epaitegietan parte hartzea bezalako mekanismoen bidez. Kontrol- eta diziplina-logika horretan kokatzen da zenbait elizgizonek zigor-jardunbideetan duten zeregina, bai arlo teorikoan, bai instituzionalean. Bereziki esanguratsua da Magdalena de San Jeronimoren kasua (XVI – XVII. mendeak), emakume-kartzela bultzatu zuena, hau da, “desbideratutzat” zituzten emakumeak giltzapetzeko espetxea.

Hala ere, zaintza- eta zigor-eginkizun horiekin batera, kleroak zeregin garrantzitsua izan du justizia sozialeko eta ahulenak babesteko moduak sustatzen. Amerika kolonialean, Bartolomé de las Casas bezalako erlijiosoek aktiboki defendatu zituzten indigenak sistema kolonialaren gehiegikerien aurrean, egiturazko indarkeria salatuz eta duintasun eta gizatasun printzipio kristauak aldarrikatuz. Azken garaietan, dimentsio hau kleroak gizarte-mugimenduetan eta giza eskubideen mugimenduetan izan duen inplikazioan islatu da; esate baterako, Latinoamerikako Askapenaren Teologiarekin lotutako sektoreetan, horien artean Ellacuria buru zuten jesuitetan, edo gatazka-testuinguruetan bitartekotza- eta adiskidetze-prozesuetan parte hartu zuten erlijio-figuretan.